دکتر قناعتی داروساز

این یک وبلاگ شخصی شامل مطالب علمی پزشکی دارویی اخلاقی است

نسخه نویسی و جنبه های قانونی
ساعت ٧:٥٩ ‎ق.ظ روز جمعه ٥ آذر ۱۳۸٩   کلمات کلیدی: نسخه پزشک ،تداخل دارویی

نسخه نویسی و جنبه های قانونی آن

داروهای :otc فروش بدون نسخهء ان ازاد است.
B
داروهای cdتحت کنترل :حتی اگر نسخه شود تحت نظارت وزارت بهداشت وبا شرایط خاص تحویل میشود.
c
داروncd بدون نیاز به کنترل :حتما نیاز به نسخه دارند ولی تحت کنترل نیستند که خود ۵ گروه اند:
۱-هیچ مصرف پزشکی قابل قبولی ندارند:هروئین
۲ -مصرف پزشکی دارد و سوء مصرف ان اعتیاد اور است : امفتامین.کوکائین.مرفین.
۳-وابستگی جسمی اندک و روانی بسیار دارند : کدئین.
۴-اعتیاد محدود است:دیازپام
۵-احتمال وابستگی دارو کم است:دیفنوکسیلات
قانونا نسخه گروه ۲قابل تنسخه پزشکجدید نیست وداروهای گروه ۳و۴ تا پنج بار ظرف ۶ ماه از تجویز دارو قابل تجدید اند.

داروهای گروه ۵ هیچ محدودیتی در دفعات تجویز ندارند

اصول نسخه نویسی منطقی :

نسخه حاوی تشخیص پزشک و داروها و دستورات لازم برای بهبود بیمار است. نسخه نویسی دارای قواعدی است که رعایت آنها موجب بهره وری و اثربخشی بیشتر خواهد شد. رعایت اصول نسخه نویسی اولاً مستلزم اطلاع از آن اصول و ثانیاً اجراء آنها هنگام نسخه نویسی است که این یکی منوط به تمرین هر چه بیشتر است. نسخه نویسی منطقی یعنی به معنای تجویز مؤثرترین و سالم ترین دارو برای یک بیماری با توجه به ویژگیهای بیمار می باشد. این داروها باید قابل دسترسی بوده و قیمت مناسبی داشته باشند. به نظر می رسد در طی دوره تحصیلی، پزشکان از آموزش کافی و منظم برای نسخه نویسی منطقی برخوردار نیستند.

آموزش های موجود عمدتاً براساس آموزش اصول پایه فارماکولوژی، تقسیم بندی داروها، عوارض و مسمومیت با داروها می باشد و کمتر به جواب بالینی دارو پرداخته می شود. امتحاناتی هم که گرفته می شود عمدتاً براساس مبانی تئوریک است نه آزمون مهارتها. نسخه نویسی منطقی مزایای فراوانی دارد از جمله کاهش مصرف داروها ( در نتیجه کاهش ارز اختصاصی برای خرید دارو و کاهش هزینه های بیمار)، جلوگیری از تداخلات مختلف دارویی، کاهش عوارض جانبی داروها، رعایت دستور مصرف دارو از طرف بیمار، کاهش مقاومتهای میکروبی به آنتی بیوتیکها، جلوگیری از وابستگی افراد به مصرف بعضی داروها بخصوص داروهای مؤثر بر CNS ....

 

نسخه: عبارت است یک دستور دارویی که به طور کتبی و یا شفاهی از طرف پزشک، دندانپزشک و یا سایر افرادی که مطابق قانون اجازه تجویز دارو را دارند صادر می‌گردد. صفت مشخصه‌ای که نسخه دارویی بایستی دارا باشد این است که دارویی معین، در زمان مشخص جهت فرد بخصوصی تجویز شود.

مشخصات یک نسخه دارویی

1-   مشخصات پزشک: در نسخه‌های دارویی باید نام و نام خانوادگی پزشک، شماره نظام پزشکی، مرتبه پزشکی (عمومی یا متخصص)، نشانی مطب، شماره تلفن تماس درج شده باشد. اندازه یک نسخه معمولاً برابر یک صفحه A5 می‌باشد.

تاریخ نسخه: نوشتن تاریخ نسخه اهمیت زیادی دارد هم از نظر قانونی و هم از نظر درمانی. از آنجا که نسخه یک مدرک مستند است، نوشتن تاریخ ضروری است. تاریخ باید واضح بوده و خط خوردگی نداشته باشد و در صورت خط خوردگی تاریخ صحیح نسخه همراه با مهر و امضای پزشک در پشت نسخه درج گردد. معمولاً ، سازمان‌ها و موسسات بیمه درمانی (تامین اجتماعی، خدمات درمانی، نیروهای مسلح) مهلت زمان معینی را برای پیچیدن نسخه‌های خود مقرر می‌کنند بطوریکه پس از این مهلت، داروخانه‌های طرف قرارداد مجاز به پیچیدن نسخه به عنوان نسخه بیمه‌ای نخواهند بود. به طور مثال در حال حاضر اعتبار نسخ بیشتر بیمه‌های درمانی کشور حداکثر تا 72 ساعت می‌باشد.

نام و نام خانوادگی، سن و نشانی بیمار: برای جلوگیری از اشتباه در تحویل دارو به بیمار ذکر نام و نام خانوادگی بیمار به شکل خوانا ضروری است. در برخی از کشورها درج سن بیمار در نسخه برای کودکان زیر 12 سال و سالمندان الزامی است. در مواردی که باید دوز دارو برحسب کیلوگرم وزن بیمار تعیین گردد و محاسبه دوز به داروساز واگذار شده است وزن بیمار نیز باید در نسخه قید گردد.

عنوان نسخه یا سرنسخه: سر نسخه یا شروع به عنوان یک سمبل یا علامت R یا RX مشخص می شود و به نظر می‌رسد مخفف شده کلمه لاتین Recipe (به معنی به این شکل اجرا کن) می‌باشد. برخی از مورخین این سمبل را از ستاره ژوپیتر می‌دانند که توسط قدما به عنوان کمک کننده به بهبودی بیماران به کار می‌رفته و با گذشت زمان تحریف شده و به صورت علامت کنونی RX مورد استفاده قرار می‌گیرد. این علامت در سمت چپ و بالای نسخ نوشته می‌شود. در کشور ما ذکر هوالشافی در کنار این علامت متداول گردیده است

متن نسخه: بخش اصلی نسخه می‌باشد و حاوی اسامی و مقادیر مواد دارویی تجویز شده می‌باشد. در مورد هر قلم داروی تجویزی شش عامل باید مشخص گردد. 1- نام دارو 2- شکل دارو 3- تعداد دارو 4- واحد دارو 5- نحوه مصرف 6- فواصل تجویز دارو.

نام دارو: نام دارو ممکن است به صورت ژنریک یا تجارتی نوشته شود نام دارو باید به زبان انگلیسی باشد. در کشور ایران اسامی داروها بیشتر به صورت ژنریک نوشته می‌شود. نام ژنریک نامی است که در سراسر دنیا به آن نام شناخته می‌شود (مانند Propronolol).

نام تجارتی نامی است که هرکارخانه سازنده برای هر داروی خود انتخاب می‌کند (مانند inderal) تفاوت بکارگیری این نامها آن است که در صورت بکارگیری نام ژنریک نظیر پروپرانولول، داروساز مجاز است که هر فرآورده ژنریک موجود در بازار را به بیمار ارائه کند اما اگر نام تجارتی مانند ایندرال و یا پروپرانولول تولید دارو نوشته شده باشد، داروساز موظف است که فقط همان محصول را به بیمار عرضه نماید.

 

 

 

شکل دارو:انتخاب راه مصرف دارو یکی از مهمترین وظایف پزشک است زیرا هر کدام از راههای مصرف داروها، دارای مزایا و معایبی می باشد. بعد از نوشتن نام دارو در همان سطر بلافاصله شکل دارو نوشته می‌شود، در بعضی موارد قبل از نام دارو نوشته می‌شود. توصیه می‌شود که از اسامی مخفف (مانند Syp, Supp, Spy) استفاده نشود چون ممکن است به علت ناخوانا بودن با هم اشتباه شوند. برای تسهیل نسخه خوانی و کاهش خطاهای دارویی، توصیه می‌شود بین نام دارو و شکل دارو فاصله گذاشته شود.

قدرت دارو: با توجه به اینکه بسیاری از اشکال دارویی با قدرت‌های (مقدار ماده موثره دارویی) متفاوت در داروخانه وجود دارند پزشک باید به طور واضح، قدرت شکل دارویی مورد نظر را وارد نماید، چون در غیر این صورت داروساز موظف است که شکل دارویی با کمترین قدرت موجود در بازار را به بیمار ارائه نماید، همچنین سازمان‌های بیمه‌گر پایین‌ترین قیمت را می‌پذیرند. قدرت دارو بعد از شکل دارو و با فاصله و برحسب واحد mg و gr نوشته می‌شود.

مثال: cap Amoxicillin 250 mg  فرآورده‌های بیولوژیک بر حسب (Unit) نوشته می‌شوند.

تعداد دارو:باید از اعداد متعارف استفاده گردد و از بکارگیری اعداد رومی نظیر (X,XI, XII) خودداری گردد. در مورد اشکال دارویی قابل شمارش نظیر قرص و کپسول و آمپول، غالباً باید تعدادی از یک دارو در نسخه نوشته شود که برای تکمیل دوره درمانی مورد نظر پزشک کافی باشد.تعداد قرص های ضدبارداری باید به دانه قرص نوشته شود مثلا 3باکس یا سه بلیستر قبول نیست.

دستور دارو: دستور دارو باید کامل و خوانا نوشته شود، در کشور ما دستور دارو عمدتاً به فارسی نوشته می‌شود. دستور دارو باید راه مصرف، میزان مصرف، دفعات مصرف، دوره مصرف و شرایط مصرف را مشخص نماید. در یک نسخه کامل، صرف نظر از شکل دارویی راه مصرف دارو نیز باید ذکر شده باشد. در برخی از موارد ممکن است یک شکل دارویی برای مصرف از راه غیرمتعارف تجویز شده باشد، به طور مثال می‌توان از تجویز آمپول جنتا مایسین تزریقی برای بخور اشاره نمود. برای تعیین میزان مصرف دارو در هر بار، باید از مقیاس‌های استاندارد استفاده نمود و از بکارگیری مقیاس‌های مبهم و تعریف نشده‌ای نظیر «پیمانه» خودداری گردد. براساس استانداردهای بین‌المللی هر قاشق چایخوری 3 سی سی، هر قاشق مرباخوری 5 سی سی و هر قاشق غذاخوری 15 سی سی گنجایش دارد. البته باید توجه داشت که قاش‌های مرباخوری خانگی غالباً بیش از 3 تا 5/3 سی سی گنجایش ندارند. دفعات مصرف دارو باید طوری درج گردد که باعث برداشت نادرست بیمار نگردد. در مواردی که اثربخشی یا ایمنی دارو منوط به مصرف آن در شرایط خاصی است باید این شرایط نیز در دستورات مصرف قید گردد. به عنوان مثال در مورد محلول‌های تزریقی عضلانی روغنی بهتر است در دستور مصرف دارو به لزوم تزریق عمیق عضلانی آنها اشاره نمود

6-   مهر و امضاء پزشک:هر نسخه دارویی با امضای پزشک رسمیت می‌یابد و ارزش حقوقی و قانونی پیدا می‌کند. داروسازان از لحاظ قانونی مجاز به پیچیدن نسخه‌های فاقد امضا نیستند. بعلاوه نسخه‌های دارویی باید مستقیماً و به صورت دستی توسط پزشک امضا شوند و بکارگیری مهر امضا به جای امضای دستی فاقد وجاهت و ارزش قانونی می‌باشد.

 

 

توصیه‌های مهم در نسخه‌نویسی

  اسامی داروها به انگلیسی و به طور کامل نوشته شود.

 نسخه به طور خوانا و خوش خط نوشته شود به صورتی که یک فرد با سواد بتواند نسخه را بخواند.

 از به کار بردن حروف اختصاری (مثلاً Bid) و اصطلاح طبق دستور خودداری شود.

 نوشتن دفعات مصرف روزانه به عنوان مثال «روزی سه عدد میل شود» گمراه کننده می‌باشد، درج فواصل مصرف ضروری است (هر 8 ساعت یک عدد).

  از فراگیری مناسب نحوه مصرف داروها توسط بیمار اطمینان حاصل شود.

حتی‌الامکان تعداد یک دارو با اعداد رومی نوشته نشود.

  یک نسخه نباید بیش از 5 بار و یا بعد از 6 ماه از تاریخ صدور آن تکرار شود.

     تعداد اقلام دارویی یک نسخه، حداقل ممکن باشد تا احتمال بروز تداخلات دارویی به حداقل برسد (میانگین استاندارد جهانی حداکثر 2 قلم).

     در نوشتن فرمولاسیون‌های ترکیبی، ماده دارویی اصلی اول و سایر مواد در زیر آن قید گردد، وزن نهایی فرآورده معلوم گردد و کلیه اجزا به درصد یاگرم نوشته شود یعنی بر مبنای واحد یکسان (درصد یا گرم) درج گردد.

راهنمای استفاده از داروها در حاملگی

 

  به دلیل محدود بودن اطلاعات درمورد اثرات داروها برروی جنین بدنبال مصرف آنها در دوران بارداری به عنوان یک اصل کلی باید از مصرف داروها دردوران بارداری اجتناب شود .مصرف اغلب داروها دردوران بارداری می تواند عوارض کوتاه مدت ویا دراز مدت برروی جنین ایجاد نماید وبااین وجود نوع و شدت این عوارض به نوع دارو و شکل دارویی آن ویا طول مدت مصرف دارو و عمر جنین و مراحل رشد آن بستگی دارد .با توجه به میزان احتمال بروز عوارض ناشی از مصرف داروها برروی جنین داروها به 5گروه تقسیم می شوند .داروهای گروه A و B داروهایی هستند که مصرف آنها دردوران بارداری با توجه به اطلاعات موجود مجاز اعلام شده است .داروهای گروه Cبااحتیاط فراوان وفقط درصورت ضرورت می توانند مصرف شوند .مصرف داروهای گروه D دردوران بارداری ،مگر درشرایط ویژه وآن هم با حداقل مقدار مصرف وحداقل دوره مصرف غیر مجاز است . داروهای گروه X به هیچ عنوان نباید دردوران بارداری مصرف شوند .  با توجه به اطلاعات موجود درمنابع علمی داروهای موجود دربازار دارویی ایران دراین گروهها تقسیم شده ودراین ضمیمه آورده شده اند .برای دسته بندی این داروها از نرم افزار اطلاعاتی MICROMEDEX استفاده شده است . هنگام استفاده از این ضمیمه باید به این نکات توجه شود

 1-  اغلب داروهای NSAID درسه ماهه اول و دوم بارداری درگروه B ودرسه ماهه سوم درگروه D قرار دارند .  

2.       سولفونامیدها درسه ماهه اول ودوم بارداری درگروه B ودرسه ماهه سوم در گروه D هستند .  

3.       ویتامینها درصورت مصرف بامقادیر مجاز درگروه B هستند ولی درصورت مصرف با مقادیر زیاد درگروه D قرار می گیرند . 

4.       کاپتوپریل درسه ماهه اول بارداری درگروه C ودرسه ماهه دوم و سوم درگروه D است .  

5.       پتیدین با مقادیر مصرف زیاد و طولانی درگروه D قرار دارد .  

6.       داروهای حاوی اسید استیل سالیسیلیک با مصرف مقادیر زیاد و طولانی درگروه D قرار دارند ولی با مصرف مقادیر کم وکوتاه مدت درگروه c هستند .  

7.       به طور کلی با مصرف اشکال موضعی وکوتاه  مدت داروها دردوران بارداری احتمال بروز عوارض ناخواسته کمتری برروی جنین وجود دارد .  

گروه :A
مطالعات کافی در زنان حامله, خطری را برای جنین برای سه ماهه اول حاملگی نشان نداده است.شواهدی از خطر در مورد مصرف دارو در بقیه دوران حاملگی وجود ندارد

گروه:
B
مطالعات در حیوانات خطری را برای جنین نشان نداده است.. ولی مطالعات کافی در زنان حامله وجود ندارد.. یا اینکه مطالعات در حیوانات بیانگر ایجاد عارضه جانبی در جنین بوده است.ولی مطالعات کافی در زنان حامله خطری را برای جنین در سه ماهه اول حاملگی نشان نداده است. وشواهدی از خطر در مورد مصرف دارو در بقیه دوران حاملگی وجود ندارد

گروه:
C
مطالعات در حیوانات نشان داده است که این دارو اثرات جانبی دارد ولی مطالعات کافی برای انسان در دسترس نیست. با اینحال منافع استفاده از دارو در زنان حامله ممکن است در مقابل خطرات احتمالی آن بیشتر باشد.. یا اینکه هیچ گونه مطالعه ای در حیوانات و یا مطالعات کافی در انسان وجود ندارد

گروه :
D
شواهدی مبنی بر وجود خطر برای جنین انسان وجود دارد ولی در بعضی از موارد منافع دارو ممکن است استفاده از آن را اجتناب ناپذیر نماید... و در مقابل منافع دارو خطرات احتمالی دارو را باید پذیرفت

گروه :
X
مطالعات در حیوانات یا انسان بیانگر ایجاد ناهنجاریهای حنینی بوده است.. یا عوارض جانبی گزارش شده موید ایجاد خطرات در جنین است. به دلیل این خطرات به طور واضح , مصرف این داروها در دوران حاملگی ممنوع است

البته اصطلاح سه ماهه یک غلط مصطلح است وترجمه نادرستی است چون سه مرحله اساسی تکامل جنین دقیقا سه ماهه نیست ولی در کل در مراحل اول خطر داروها به علت مراحل ارگانزایی و همچنین نقص سیستمهای متابولیزان برای جنین بیشتر است